Achtergrondinformatie hervorming ondersteuningsbeleid handicap

Bezorgdheid over de conceptnota

De conceptnota, en wat wij daarvan vinden

Eind 2024 stonden in Vlaanderen 18.261 mensen met een handicap op de wachtlijst voor een persoonsvolgend budget (PVB) waarmee ze hun zorg en ondersteuning kunnen organiseren. Ondertussen moeten ze zich behelpen: familie springt bij, vrienden helpen of mensen financieren de (vaak dure) ondersteuning helemaal zelf.

Voor velen voelt het alsof ze vergeten worden. Daarom vinden ook wij dat veranderingen nodig zijn.

Een jaar geleden lanceerde minister Gennez een conceptnota met als titel "Naar een vernieuwd, geïntegreerd zorg- en ondersteuningsbeleid voor personen met een handicap". Al snel na de lancering op 23 mei 2025 begonnen wij ons echter zorgen te maken over de hervormingsvoorstellen die in de conceptnota staan.

Hoe werkt het vandaag?

Vandaag kunnen mensen met een handicap in Vlaanderen op verschillende manieren hulp krijgen, onder andere via:

Rechtstreeks toegankelijke hulp
Je kan aankloppen bij een zorgaanbieder voor een beperkte vorm van hulp. Dit heet Rechtstreeks Toegankelijke Hulp (RTH). Die hulp is beperkt in wat en hoeveel je kan krijgen, bijvoorbeeld dagopvang in groep, logeren bij een zorgaanbieder of een aantal uur individuele begeleiding.
Ondersteuning met een persoonlijk budget
Wie intensievere of langdurige ondersteuning nodig heeft, kan een persoonlijk budget aanvragen. Dit heet persoonsvolgende financiering. In dit systeem volgt het budget de persoon in zijn of haar leven, in plaats van dat de persoon afhankelijk is van een vast aanbod aan diensten van een zorgaanbieder.

Er zijn twee soorten budgetten, afhankelijk van de leeftijd van de persoon met een handicap:
- PAB (Persoonlijke-assistentiebudget) voor minderjarigen
- PVB (Persoonsvolgend budget) voor meerderjarigen
Met zo'n budget kan je zelf beslissen hoe, wanneer en door wie je ondersteund wordt, binnen bepaalde regels en steeds beperkt tot de hoogte van je budget. Dat kan gaan van hulp bij het huishouden of vervoer, tot zorg en ondersteuning bij een vergunde zorgaanbieder of je laten bijstaan door een persoonlijke assistent. Het geeft mensen veel eigen regie en vrijheid om hun leven te organiseren zoals zij dat willen en nodig hebben.

Wat zijn de knelpunten?

Er zijn enkele grote problemen, die ook aanleiding geven tot de hervormingsvoorstellen in de conceptnota van minister Gennez. De belangrijkste zijn:

De wachtlijsten
Het aantal personen met een handicap dat wacht op (budget voor) zorg en ondersteuning groeit en de overheid maakt onvoldoende middelen vrij. Hierdoor ontstaan wachtlijsten, zelfs als er jaarlijks extra wordt geïnvesteerd.
Complex systeem
De conceptnota wil terecht ook iets doen aan de complexiteit van het huidige systeem, aan het onderscheid tussen ondersteuning voor minder- en meerderjarigen en aan de toewijzingsprocedures.
Geen oplossingen voor complexe zorgen
Zelfs met een persoonsvolgend budget, krijgen sommige personen niet de ondersteuning die ze nodig hebben. Zeker mensen met complexe en meervoudige zorgnoden vinden niet altijd een kwaliteitsvolle oplossing omdat er geen passend aanbod voor hen is.

De coalitie Ongehoord! Niet akkoord! is niet tegen een hervorming. Wij vinden dat deze knelpunten moeten aangepakt worden. De oplossingen die voorgesteld worden, zijn echter niet de juiste en houden geen rekening met de noden en rechten van mensen met een handicap.

Wat stelt de Vlaamse regering voor?

De Vlaamse regering zegt dat ze de wachtlijsten wil wegwerken en de administratie eenvoudiger maken. Dat zijn goede doelen.

Concreet wil ze drie zorgniveaus invoeren:

Zorgniveau 1: beperkte, snel toegankelijke hulp (RTH)
voor mensen met een lagere ondersteuningsnood
Zorgniveau 2: persoonsvolgende financiering (PAB/PVB)
voor mensen met grotere en blijvende noden
Zorgniveau 3: geïntegreerde zorg
voor wie zeer complexe zorg en ondersteuning nodig heeft, in samenwerking met andere sectoren zoals de geestelijke gezondheidszorg

Bij dit alles geeft men aan dat het VAPH (Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap) moet focussen op de financiering van handicapspecifieke zorg en ondersteuning.

Daarnaast wil men ook de aanvraagprocedure aanpassen, de rol van bijstandsorganisaties herbekijken, één aanspreekpunt handicap installeren en aandacht vragen voor gedeelde zorg binnen een inclusieve maatschappij.

Waar maken wij ons dan zorgen over?

Focus op handicapspecifieke ondersteuning

Financiering vanuit het VAPH mag enkel nog naar 'handicapspecifieke zorg en ondersteuning' gaan. Daarmee bedoelt men de meer gespecialiseerde vormen van ondersteuning voor mensen met een handicap. Voor meer reguliere ondersteuning kijkt men in de richting van andere beleidsdomeinen. Deze redenering zal onder meer gevolgen hebben voor de bestedingsmogelijkheden van het persoonlijke budget. Ook voor wie zich laat bijstaan door een vergunde zorgaanbieder kan dit gevolgen hebben, want ook die zal moeten focussen op dat handicapspecifieke aspect.

Wij vrezen dat zelfregie voor personen met een handicap een uitgehold begrip wordt als erg strikte regels en/of organisatiestructuren bepalen welke ondersteuning wel of niet nodig is omwille van je handicap. Wij geloven dat zelfregie uitgaat van de noden van personen zelf, en niet van de instantie die de ondersteuning aanbiedt. Uiteraard moet het budget worden ingezet om de levenskwaliteit van de persoon met een handicap te verbeteren, maar betere ondersteuning bereik je niet door de ondersteuningsmogelijkheden te beperken.

De overheid wil dat alle beleidsdomeinen zich inspannen voor mensen met een handicap. Dat willen wij ook. Alle sectoren moeten werken aan toegankelijkheid en inclusie: vervoer, publieke ruimte, reguliere diensten, onderwijs, arbeidsmarkt, enz. Maar vandaag ondersteuningsmogelijkheden schrappen in de sector handicap vooraleer de andere sectoren een waardig alternatief bieden, vinden wij onaanvaardbaar. Als dit gebeurt, zullen mensen met een handicap de kost moeten dragen van de geschrapte ondersteuning. Veel mensen met een handicap hebben al erg hoge kosten en kunnen dit er onmogelijk bijnemen.

Verschuiving naar RTH

Binnen de drie zorgniveaus wil de Vlaamse Regering extra inzetten op Rechtstreeks Toegankelijke Hulp (RTH). Personen met lagere zorgnoden die nu wachten op persoonsvolgend budget, zullen worden doorgeschoven naar die RTH. Zij krijgen dus geen persoonlijk budget. De overheidsmiddelen gaan rechtstreeks naar de RTH-aanbieders.

Als persoon met een handicap kan je aankloppen bij zorgaanbieders die Rechtstreeks Toegankelijke Hulp aanbieden, maar volgens ons worden zo stappen teruggezet qua zelfregie. Wij geloven zeker dat RTH voor vele mensen oplossingen biedt, maar wij vertrouwen er niet op dat RTH evenveel maatwerk kan bieden als een persoonsvolgend budget. Nochtans is het net dat maatwerk, dat je zelf kan organiseren als je zelf de regie in handen krijgt, wat maakt dat persoonsvolgende financiering het verschil maakt.

Concreet*

Wij vragen ons bijvoorbeeld af of het voor Abdullah (42), met een niet-aangeboren hersenletsel, nog mogelijk zal zijn om met zijn persoonsvolgend budget poetshulp, tuinonderhoud en vervoer te financieren. Zo kan hij met zijn gezin blijven wonen in het huis waar hij woonde voor zijn ongeval. Zijn kinderen groeien op in een veilige, propere omgeving, en hij kan zijn rol als vader blijven vervullen. Is deze hulp handicapspecifiek genoeg? Voor zijn ongeval deden hij en zijn partner alles zelf, sinds zijn ongeval is dat niet meer mogelijk.

Blijft het mogelijk voor Anna (22), met autisme, om dagelijks kort met haar persoonlijke assistent de dag te plannen en even te ontspannen? Zonder die steun wordt de druk van het dagelijkse leven en het zelfstandig wonen moeilijk. Of moet Anna overschakelen naar RTH en een beroep doen op woonondersteuning? Zullen die ook op zondag komen en is er voldoende aanbod verzekerd in haar buurt?

En wat met Felix (7)? Hij is de middelste in een gezin met 3 kinderen. Door zijn handicap gaat hij 5 dagen per week naar een schoolvervangende dagondersteuning. Alle andere ondersteuning (vervoer, zwemmen, verzorging, af en toe oppassen) organiseren de ouders en hun netwerk zelf. Hiervoor doen ze een beroep op een aantal mensen die Felix goed kent en die als vrijwilliger wordt vergoed. Zal dit nog mogelijk zijn of moeten de ouders al deze ondersteuning laten uitvoeren door vergunde zorgaanbieders? En komen die zorgaanbieders ook 's avonds, 's ochtends vroeg en in het weekend?

* Deze voorbeelden zijn fictief, maar gebaseerd op ervaringen van onze leden.

Wat vragen wij?

De coalitie Ongehoord! Niet akkoord! is voorstander van hervormingen. Wij willen net zoals de overheid dat meer mensen met een handicap gepaste ondersteuning krijgen. Ook wij willen de wachtlijsten oplossen. De hervormingen moeten echter vertrekken vanuit de noden van mensen met een handicap. Fundamentele principes zoals zelfregie, keuzevrijheid en kwaliteit van leven moeten de basis vormen.

Vandaag zien wij geen garanties dat dit gaat gebeuren. Een jaar na de hervormingsvoorstellen van minister Gennez trekken we daarom opnieuw aan de alarmbel. De minister wil deze hervormingen nog vóór de zomer doorduwen. Dit is ongehoord. Dit aanvaarden we niet.

Laat je stem horen. Kom mee actievoeren.

Vrijdag 22 mei om 11u
Martelaarsplein, Brussel